harmonie edam
Ik loop nog een beetje op wolkjes vandaag, want mijn optreden bij de boek-en-café-avond van De Harmonie in Edam was een groot succes. Mij viel te eer te beurt voor een volle zaal te worden geïnterviewd door Koen Kluessien. Koen, die mij erg deed denken aan Ruben Terlou van de tv-documentaire ‘Langs de oevers van de Yangtze’, was niet alleen erg lovend over mijn boek, maar bracht zijn enthousiasme ook over op de aanwezigen.

Koen werkt als onderzoeker bij het NIOD, een instituut wat onderzoek doet naar oorlog, holocaust en genocide en waar mijn onderzoek voor Lena startte. Hij blijkt nota bene een directe collega van dr. Joggli Meihuizen, wiens boek ‘Noodzakelijk kwaad’ van cruciaal belang is geweest voor de verhaallijn. Dit wetenschappelijke, maar toch heel goed leesbare boek, beschrijft hoe de bestraffing van landverraders en NSB’ers in zijn werk ging. Dr. Meihuizen beschrijft in dit boek hoe willekeurig de berechting van vooral economisch collaborateurs werd aangepakt. Vooral kleine ondernemers werden zwaar bestraft, terwijl kopstukken van grote bedrijven die met de Duitsers samenwerkten de dans ontsprongen. Dankzij dit boek kon ik de informatie die ik in het oorlogsdossier van mijn grootvader vond, duiden en in perspectief plaatsen.

In het archief
De oorlogsdossiers van individuen liggen inmiddels niet meer bij het NIOD, maar bij het Nationaal Archief in Den Haag. Het opvragen en bekijken van mijn grootvaders oorlogsdossier was een belevenis op zich. De opgetekende verklaringen en brieven in dat dossier waren heel waardevol voor mijn onderzoek, maar kopiëren of foto’s maken was verboden. Onder toezicht van een beveiliger zat ik urenlang passages uit brieven over te schrijven.
Ik weet niet wat jij je voorstelt bij een archief voor historisch onderzoek, maar ik dacht daarbij aan lange rijen boekenkasten tot aan het plafond, gevuld met boeken en dossiermappen met kruimelige omslagen. Inmiddels weet ik dat de Nederlandse archieven heel wat moderner zijn dan dat. Ze beschikken over een studiezaal, planken vol indexen, viewers voor het lezen van microfiches en de meesten hebben een digitale service voor het opvragen van archiefstukken.

Schatgraven
Toch vergt opsnorren van bruikbare informatie flink wat uithoudingsvermogen. Dagen achtereen bracht ik door in de studiezalen van bijvoorbeeld het Waterlands Archief en de tijd vloog voorbij terwijl ik het ene na het andere dossier doorwerkte. Urenlang was ik ondergedompeld in de wereld van toen. Het had wel iets weg van schatgraven: ergens tussen al die documenten stuitte ik soms ineens op een stukje ‘goud’. Dat kon van alles zijn: een gastenboek met een persoonlijk citaat, een briefwisseling waarin met nauwelijks verholen emotie over een conflict werd gecorrespondeerd of een krantenberichtje. Dan reed ik met een euforisch gevoel naar huis, vastbesloten terug te komen voor meer.
Het meeste plezier beleefde ik aan de digitale krantenarchief die veelal gewoon via het internet geraadpleegd kunnen worden. Meestal kun je zoeken datum of trefwoord. Kranten uit het verleden geven zo mooi de tijdgeest weer. Wat te denken bijvoorbeeld van deze advertentie uit 1899: ‘Al de genen die Jan de Vries op heterdaad hebben betrapt met mijn Vrouw worden opgeroepen. Zestig Gulden wordt uitgeloofd aan hen die hunne bewijzen hieromtrent mij kunnen overleggen. Vijf-en-twintig aan hen die ze hebben zien loopen op het Plantsoen. Komt nu op lasteraars!!!’ Dat is toch een fantastisch begin van een verhaal?


Gaandeweg kreeg ik steeds meer handigheid in het zoeken van bruikbare informatie. Talloze vondsten in kranten, gemeentearchieven en notulen zetten mij op het spoor van mijn grootvaders avonturen. Maar wat had ik veel tijd kunnen winnen door rechtstreeks deskundigen als Joggli Meihuizen te raadplegen in plaats van alles zelf uit te zoeken. Voor mijn volgende boek pak ik het echt anders aan!


Mijn tips voor het doen van onderzoek in archieven:

  1. Bekijk voorafgaand aan je bezoek de website van het archief en noteer de archiefnummers van wat je allemaal wilt opvragen. Dat scheelt heel veel tijd.
  2. Neem in ieder geval mee: een potlood, fototoestel, USB-stick, kleingeld voor de kluisjes en een notitieblok. Op de website van het archief staan de huisregels, waarin staat wat je wel en niet mee mag nemen in de studiezaal. Check ook even de openingstijden.
  3. Het opvragen van archiefstukken is meestal digitaal geregeld. Houd rekening met een wachttijd tussen aanvragen en ophalen. Tijdens lunchtijd worden er meestal geen stukken opgehaald.
  4. Het kan handig zijn vanaf thuis alvast stukken op te vragen en een tijd af te spreken wanneer je die komt bekijken. Voor oorlogsdossiers in het Nationaal Archief is dat zelfs noodzakelijk. Daar geldt een aanvraagprocedure van minstens vier dagen.
  5. Als je een specifieke zoekvraag hebt, kan het zinvol zijn een onderzoek te laten doen door de archiefmedewerkers. Spreek vooraf duidelijk af wat je van het onderzoek verwacht en wat het kost (hoeveel tijd de medewerker daaraan kan besteden).
  6. Digitale krantenarchieven zoals Delpher en de krantenviewer van het Waterlands Archief zijn geweldige hulpmiddelen om specifieke informatie te vinden en je een beeld te vormen van de tijd van toen.